सम्झना दाहाल ,अप्सना श्रेष्ठ,मोनिका रिमाल

काठमाडौं, भाद्र २१

 नेपालको पहाडी भूभागमा चिया खेतीको लामो इतिहास छ, विशेष गरी अर्थोडक्स चिया। उच्च उचाइमा उब्जिने अर्थोडक्स चियाको आफ्नै विशेष सुगन्ध र प्राकृतिक मिठास हुन्छ, जुन त्यहाँको हावापानी, उचाइ र परम्परागत प्रशोधन विधिका कारण सम्भव भएको हो। पूर्वी नेपालका पहाडी भूभागहरू समुद्री सतहभन्दा हजारौँ फिट माथि अवस्थित छन्, जहाँको चिसो हावापानी, बादलले ढाकिने प्रवृत्ति र खनिजयुक्त माटोले चियाको पातलाई एक विशिष्ट सुगन्ध र स्वाद प्रदान गर्छ। दिनभरिको तापक्रम फरक हुनु, ओस र बादलको उपस्थिति, र माटोमा हुने प्राकृतिक पोषक तत्त्वहरूको संयोजनले चियाको पातमा एक विशेष रासायनिक संरचना बन्न मदत गर्छ, जसले अन्तिम उत्पादनमा मिठास र सुगन्धको सन्तुलन ल्याउँछ।

यही प्राकृतिक विशेषताका कारण नेपाली अर्थोडक्स चियालाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा दार्जिलिङ चियासँग तुलना गरिन्छ, र धेरै विशेषज्ञहरूले नेपाली चियालाई "हिमालको दार्जिलिङ" पनि भन्ने गरेका छन्। तर नेपाली अर्थोडक्स चियाले अझै दार्जिलिङ, चीन वा श्रीलंकाको चियाले पाएको जस्तो ख्याति पाएको छैन, र यसको मुख्य कारण कमजोर ब्रान्डिङ, सीमित अन्तर्राष्ट्रिय बजार पहुँच, स्थिर आपूर्ति शृंखलाको अभाव र भौगोलिक अवस्थानका कारण हुने उच्च ढुवानी लागत हो। साथै, नेपालका धेरै साना उत्पादकहरूसँग आफ्नो उत्पादनलाई सीधै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्‍याउने सीप, पुँजी र सञ्जालको पनि अभाव छ। एकल-उत्पत्ति (single-origin) र विशेष प्रकारका अर्थोडक्स चियाको बढ्दो माग नेपाल र वैदेशिक लगानीकर्ताहरूका लागि नयाँ ढोका खोलिरहेको छ, किनभने विश्वभर उपभोक्ताहरू अहिले साधारण चियाभन्दा मौलिकता, कथा र गुणस्तर भएको चिया खोज्न थालेका छन्। यस्तो प्रवृत्तिले साना तर उच्च गुणस्तरका उत्पादकहरूलाई पनि विश्व बजारमा आफ्नो स्थान बनाउने अवसर दिन्छ, जुन नेपालका लागि विशेष रूपमा लाभदायक हुन सक्छ।

नेपालले CTC (Crush, Tear, Curl) र अर्थोडक्स दुवै प्रकारका चिया उत्पादन गर्छ। CTC चिया मुख्यतया चिया झोला (टी ब्याग) र ठूलो परिमाणको बजारका लागि प्रयोग हुन्छ, जसको उत्पादन प्रक्रिया छिटो, अत्यधिक मेसिनमुखी र कम लागतमा हुने खालको हुन्छ। यस प्रक्रियामा चियाको पातलाई काटेर, च्यातेर र बटारेर सानो टुक्रामा परिणत गरिन्छ, जसले छिटो अक्सिडेसन गराउँछ तर स्वाद तुलनात्मक रूपमा साधारण हुन्छ। अर्थोडक्स चिया भने टिप्ने, ओइलाउने, मर्ढ्याउने, अक्सिडेसन गर्ने र सुकाउने जस्ता धेरै चरणहरू भएको प्रक्रियाबाट गुज्रिन्छ, जसमा धेरै हदसम्म हातको सीप, अनुभव र समयको आवश्यकता पर्छ। प्रत्येक चरणमा तापक्रम, आर्द्रता र समयको सही व्यवस्थापन नगरेमा अन्तिम उत्पादनको गुणस्तरमा ठूलो फरक पर्न सक्छ, त्यसैले दक्ष कारिगरहरूको भूमिका अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यस प्रक्रियाले चियाको पातको प्राकृतिक आकार जोगाइराख्छ र त्यसैले यसले बलियो सुगन्ध, गहिरो स्वाद र लामो समयसम्म रहने स्वाद प्रदान गर्छ।

नेपालका पूर्वी पहाडी क्षेत्रहरूको भौगोलिक अवस्था दार्जिलिङसँग मिल्दोजुल्दो भए पनि कमजोर ब्रान्डिङ, अपर्याप्त गुणस्तर प्रमाणीकरण र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सीमित पहिचानका कारण नेपाली अर्थोडक्स चिया प्राय: कम मूल्यमा बिक्री हुने गर्छ। धेरै किसानहरूसँग आधुनिक प्रशोधन प्रविधिको पहुँच नहुनु, साना-साना उत्पादकहरू छरिएर रहनु, र संगठित सहकारी संरचनाको कमीले पनि गुणस्तरमा एकरूपता ल्याउन कठिनाइ भइरहेको छ। यसका साथै, धेरै उत्पादकहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय गुणस्तर मापदण्ड, प्रमाणीकरण प्रक्रिया र निर्यातनियमावलीको पर्याप्त जानकारी नहुनुले पनि समस्या थपेको छ। त्यसैले श्रमिकहरूको सीप विकास, गुणस्तर नियन्त्रण प्रणाली, नियमित तालिम कार्यक्रम र प्रशोधन प्रक्रियामा एकरूपता ल्याउनु चिया उद्योगको दीर्घकालीन प्रतिस्पर्धात्मकताका लागि अत्यन्तै आवश्यक छ।

नेपालको चिया उद्योग र निर्यात

नेपालले वार्षिक करिब ६.५-७ मिलियन किलोग्राम अर्थोडक्स चिया उत्पादन गर्छ, जबकि कुल चिया उत्पादन (CTC सहित) करिब १६ देखि ३३ मिलियन किलोग्रामसम्म पुग्छ। यो भिन्नताले देखाउँछ कि नेपालको अधिकांश चिया उत्पादन अझै पनि ठूलो परिमाणको CTC बजारमा केन्द्रित छ, जबकि उच्च मूल्य ल्याउन सक्ने अर्थोडक्स चियाको हिस्सा तुलनात्मक रूपमा सानो छ। यसले भविष्यमा अर्थोडक्स उत्पादनको हिस्सा बढाउने हो भने समग्र उद्योगको मूल्य पनि उल्लेख्य रूपमा बढ्न सक्ने सम्भावना देखाउँछ। व्यावसायिक उत्पादन मुख्यतः इलाम, पाँचथर, धनकुटा, तेह्रथुम, संखुवासभा, ताप्लेजुङ र झापा जिल्लामा केन्द्रित छ, जुन सबै पूर्वी पहाडी र भित्री मधेश क्षेत्रमा पर्छन्। यी जिल्लाहरूमध्ये प्रत्येकको आफ्नै विशेषता छ — कतै उचाइका कारण सुगन्ध राम्रो हुन्छ भने कतै पूर्वाधार र यातायातको सहजताका कारण प्रशोधन र व्यापारका लागि उपयुक्त हुन्छ। राष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास बोर्ड (NTCDB) ले चिया नीति निर्माण, प्राविधिक विकास, किसानहरूलाई तालिम, अनुसन्धान र "Nepal's Tea: Quality from the Himalayas" ट्रेडमार्कमार्फत अन्तर्राष्ट्रिय प्रवर्द्धनमा सहयोग गर्छ। यसका अतिरिक्त, बोर्डले विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार मेला र प्रदर्शनीहरूमा नेपाली चिया प्रवर्द्धन गर्ने काम पनि गर्दै आएको छ, जसले विदेशी खरिदकर्ताहरूसँग सम्पर्क बढाउन मद्दत गरेको छ।

नेपालको चिया निर्यात बढ्दै गएको छ, तर यो उद्योग भारतमा धेरै हदसम्म निर्भर छ। आर्थिक वर्ष २०२५/२६ मा चिया निर्यातको मूल्य करिब रु. ४.५९ अर्ब र परिमाण करिब १५.६ मिलियन किलोग्राम रह्यो, जुन अघिल्ला वर्षहरूको तुलनामा वृद्धिको संकेत हो। यस्तो वृद्धिले नेपाली चियाप्रति अन्तर्राष्ट्रिय रुचि बढ्दै गएको संकेत गर्छ, तर यो वृद्धि दिगो बनाउनका लागि थप संरचनागत सुधार आवश्यक छ। निर्यातको ८८ प्रतिशतभन्दा बढी भारततर्फ हुने भएकाले भारतको मूल्य, माग वा गुणस्तर मापदण्डमा हुने कुनै पनि परिवर्तनले नेपाली चिया उद्योगमा ठूलो जोखिम निम्त्याउन सक्छ।

यस्तो एकल-बजार निर्भरताले नेपाली उत्पादकहरूलाई मूल्य निर्धारणमा कमजोर स्थितिमा राख्छ, किनभने खरिदकर्ताको संख्या सीमित हुँदा उत्पादकहरूले आफूले चाहेको मूल्यमा सम्झौता गर्न सक्दैनन्। धेरैजसो नेपाली चिया लिलाम बजारमार्फत बिक्री हुन्छ, जहाँ भारतीय वा अन्य देशका ब्लेन्डरहरूले चिया किनेर आफ्नै ब्रान्ड नामबाट मिश्रण गर्ने र प्रिमियम प्याकेजिङमा बेच्ने गर्छन्, जसबाट अन्तिम उपभोक्ता मूल्यको ठूलो हिस्सा नेपाल बाहिर जान्छ। यसको अर्थ नेपाली किसान र प्रशोधकहरूले आफूले उब्जाएको उत्पादनको वास्तविक मूल्यको सानो अंश मात्र पाउने गरेका छन्। प्रत्यक्ष निर्यात, आफ्नै प्याकेजिङ र ब्रान्डिङमार्फत बिक्री गर्ने हो भने नेपालले आफ्नै उत्पादनबाट बढी मूल्य आर्जन गर्न सक्छ र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आफ्नो पहिचान पनि बलियो बनाउन सक्छ, जसले दीर्घकालमा उद्योगलाई भारतको मूल्य उतार-चढावबाट पनि केही हदसम्म सुरक्षित राख्न सक्छ।

लगानीका अवसरहरू

वैदेशिक लगानीकर्ताहरूले ठूला चिया बगान किन्नुबाहेक प्रशोधन, प्रमाणीकरण, प्याकेजिङ, ब्रान्डिङ र प्रत्यक्ष निर्यातमार्फत यस क्षेत्रमा प्रवेश गर्न सक्छन्। यसले साना पूँजीका साथ पनि उच्च प्रतिफल दिन सक्ने साझेदारी मोडेल निर्माण गर्ने सम्भावना राख्छ, जसमा जग्गा वा बगान नकिनी पनि आपूर्ति शृंखलाको कुनै न कुनै तहमा लगानी गर्न सकिन्छ। आधुनिक प्रशोधन उपकरणले गुणस्तर र एकरूपतामा सुधार ल्याउन सक्छ, भने अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका प्रयोगशाला, परीक्षण सेवा र जैविक प्रमाणीकरणले उत्पादकहरूलाई युरोप र अमेरिकाका कडा मापदण्ड पूरा गर्न सहयोग गर्छ, जसले नयाँ बजारमा प्रवेशको बाटो खोल्न सक्छ। यस्ता प्रयोगशाला र प्रमाणीकरण सेवाहरू हाल नेपालमा सीमित मात्रामा उपलब्ध भएकाले यसमा लगानी गर्नु आफैँमा एउटा उत्कृष्ट व्यावसायिक अवसर पनि हुन सक्छ।

उदाउँदै गरेका नेपाली अर्थोडक्स चिया ब्रान्डहरूले चियालाई कच्चा पदार्थको रूपमा नभई मौलिक उत्पत्तिको (origin) उत्पादनको रूपमा बेच्दा हुने फाइदा देखाइरहेका छन्, जहाँ उपभोक्ताले चिया कहाँ, कसरी र कसले उब्जायो भन्ने कथासँगै मूल्य तिर्न तयार हुन्छन्। यस्ता ब्रान्डहरूले प्राय: किसानको नाम, बगानको उचाइ, टिप्ने समय र प्रशोधन विधिसमेत प्याकेजिङमा उल्लेख गरेर उपभोक्तासँग भावनात्मक जोड बनाउने प्रयास गर्छन्, जुन विशेष चिया बजारमा निकै प्रभावकारी रणनीति मानिन्छ। वैदेशिक लगानीकर्ताहरूले शून्यबाट सुरु नगरी किसान, सहकारी संस्था र स्थापित ब्रान्डहरूसँग साझेदारी गरेर आपूर्ति शृंखला विकास गर्न सक्छन्, जसले लगानीको जोखिम कम गर्नुका साथै स्थानीय समुदायलाई पनि प्रत्यक्ष फाइदा पुर्‍याउँछ। यस्तो साझेदारी मोडेलले नेपालको ग्रामीण अर्थतन्त्रमा रोजगारी सिर्जना गर्न पनि टेवा पुर्‍याउँछ, किनभने चिया उद्योगले हजारौँ परिवारलाई प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा आम्दानीको स्रोत उपलब्ध गराइरहेको छ।

विशेष र जैविक अर्थोडक्स चियाको विश्वव्यापी माग बढिरहेको छ, जुन नेपालको उच्च उचाइको अर्थोडक्स चियासँग राम्ररी मिल्छ। संयुक्त राज्य अमेरिका एउटा बढ्दो बजार हो, र नेपालले आफ्नो अल्पविकसित देशको दर्जाका कारण त्यहाँ भन्सार शुल्करहित पहुँच पाएको छ, जुन प्रतिस्पर्धी मूल्यमा उत्पादन निर्यात गर्न ठूलो लाभ हो। यसैगरी युरोपेली संघका केही देशहरूमा पनि विकासोन्मुख देशका उत्पादनका लागि विशेष भन्सार सुविधाहरू उपलब्ध छन्, जसको नेपालले पूर्ण उपयोग गरेको छैन। यी सुविधाहरूको बृहत् उपयोग गर्ने हो भने नेपाली चियाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धी मूल्यमा आफ्नो उपस्थिति बलियो बनाउन सक्छ। अर्थोडक्स चिया क्षेत्रमा वैदेशिक लगानी अझै सीमित रहेकाले लगानीकर्ताहरूका लागि प्रशस्त सम्भावना बाँकी छ, र सुरुमा प्रवेश गर्नेहरूले बजारमा आफ्नो स्थान बनाउने थप अवसर पाउने सम्भावना छ।

नेपालले उत्पादन परिमाणमा चीन वा भारतसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्दैन, किनभने ती देशहरूको उत्पादन क्षमता र भूमि क्षेत्रफल नेपालभन्दा धेरै गुणा ठूलो छ। त्यसैले नेपालको बलियो पक्ष भनेको ठूलो परिमाण होइन, बरु गुणस्तर, मौलिकता र अर्थोडक्स चियाको कथा (story) हो। इलाम स्थापित र सबैभन्दा चिनिएको क्षेत्र हो भने पाँचथर र तेह्रथुमले बढ्दो अवसर प्रदान गर्छन्, जहाँ हालसालै नयाँ प्रशोधन केन्द्रहरू स्थापना भइरहेका छन् र युवा उद्यमीहरूको चासो पनि बढेको देखिन्छ। संखुवासभा र ताप्लेजुङमा दीर्घकालीन सम्भावना छ तर उच्च ढुवानी लागत र कमजोर सडक पूर्वाधारका कारण यी क्षेत्रमा लगानी गर्दा थप योजना र धैर्य आवश्यक पर्छ। भौगोलिक अवस्थिति र राजमार्ग तथा भन्सार नाकासँगको नजिकताका कारण झापा प्रशोधन, भण्डारण र व्यापारका लागि विशेष रूपमा उपयोगी क्षेत्र हो,जसले पहाडमा उत्पादित कच्चा चियालाई सजिलै प्रशोधन गरी निर्यात गर्न सहज बनाउँछ।

जोखिम र सिफारिसहरू

मुख्य जोखिमहरूमा भारतमाथिको अत्यधिक निर्भरता, सीमित परीक्षण र प्रमाणीकरण सुविधा, कठिन ढुवानी व्यवस्था, वित्तीय पहुँचमा चुनौती, नीतिगत अस्थिरता र कमजोर अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्डिङ पर्छन्। यसका अतिरिक्त, जलवायु परिवर्तनका कारण वर्षाको ढाँचामा आइरहेको परिवर्तनले पनि चियाको उत्पादन र गुणस्तरमा असर पार्न सक्छ, जुन दीर्घकालीन लगानी योजना बनाउँदा ध्यान दिनुपर्ने विषय हो। साथै, ग्रामीण क्षेत्रबाट युवा जनशक्तिको बाहिरी पलायनले पनि आगामी वर्षहरूमा दक्ष श्रमिकको अभाव निम्त्याउन सक्ने जोखिम देखिन्छ। लगानीकर्ताहरूले गुणस्तरमा निरन्तर ध्यान दिनुपर्छ, निर्यात बजार विविधीकरण गरी भारतबाहेक अन्य देशहरूमा पनि पहुँच विस्तार गर्नुपर्छ, स्थानीय उत्पादक संस्थाहरूसँग मिलेर काम गर्नुपर्छ र नेपालको नियामक प्रक्रियाका समयसीमा तथा प्रक्रियागत जटिलताका लागि पहिले नै तयार रहनुपर्छ।

दीर्घकालीन सफलताका लागि स्थानीय समुदायसँग विश्वासको सम्बन्ध निर्माण गर्नु, उचित ज्याला र सर्तमा किसानसँग काम गर्नु, र वातावरणीय दिगोपनालाई ध्यानमा राखी खेती तथा प्रशोधन गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यस क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण संस्थाहरूमा NTCDB, उद्योग विभाग, लगानी बोर्ड नेपाल, नेपाल राष्ट्र बैंक, कम्पनी रजिस्ट्रारको कार्यालय र विभिन्न चिया उत्पादक संघहरू पर्छन्, जससँग सुरुमै समन्वय गर्नु लगानी प्रक्रियालाई सहज बनाउनका लागि लाभदायक हुन्छ। यी संस्थाहरूमार्फत लगानी प्रक्रिया, कर सुविधा र आवश्यक स्वीकृतिसम्बन्धी सही जानकारी लिनु लगानीकर्ताका लागि सुरुदेखि नै सुझावपूर्ण हुन्छ।

निष्कर्ष

नेपालसँग अर्थोडक्स चिया, अनुभवी किसान र बढ्दो अन्तर्राष्ट्रिय माग छ, तर बढी मूल्य आर्जन गर्नका लागि बलियो प्रणाली, आधुनिक पूर्वाधार र प्रभावकारी ब्रान्डिङको खाँचो छ। प्रशोधन, प्रमाणीकरण, प्याकेजिङ, ब्रान्डिङ र प्रत्यक्ष निर्यातमा वैदेशिक लगानीले भारतमाथिको निर्भरता घटाउन, उत्पादकहरूको आम्दानी बढाउन र अर्थोडक्स चियाबाट हुने निर्यात आम्दानीलाई उल्लेख्य रूपमा बढाउन सक्छ। यस्तो लगानीले न केवल आर्थिक फाइदा दिन्छ, बरु पहाडी क्षेत्रका हजारौँ किसान परिवारको जीवनस्तर सुधार्न, युवा जनशक्तिलाई स्वदेशमै रोजगारी दिन र ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन पनि सहयोग गर्न सक्छ। नेपालले दार्जिलिङ वा चीनको नक्कल गर्नु पर्दैन; बरु आफ्नो अनौठो भौगोलिक अवस्था, परम्परागत सीप र किसान समुदायको मिहिनेतमा आधारित आफ्नै अर्थोडक्स चिया पहिचान निर्माण गर्नु पर्छ। दीर्घकालीन लगानी, उपयुक्त प्रविधि हस्तान्तरण, स्थानीय क्षमता विकास र चिया समुदायसँगको इमानदार साझेदारीमार्फत, अर्थोडक्स चिया नेपालका लागि थप मूल्यवान्, दिगो र प्रतिष्ठित निर्यात उद्योग बन्न सक्छ, जसले आगामी दशकहरूमा नेपालको अर्थतन्त्रमा उल्लेख्य योगदान पुर्‍याउने सम्भावना राख्छ।